Ҿ˹˹ѧ
PDF
ePub

:

(quod fortasse facit) atque interim ejus incre-tate rei et compendio gaudentes, sibi gratulantur ac mentis et progressibus nihil obfuisset. Illud autem nil ulterius quærunt, sed ad illa ministeria servilia, magis damnosum, et perniciosum, quod inventa non quæ diximus, se convertunt. Verum nobis, filii, solum non edat, sed etiam opprimat et extinguat. pro certo sit, quæ in natura fundata sunt, ut aquas

Nam affirmare licet, filii, verissime, Aristotelis de perennes, perpetuo novas scaturigines et emanationes quatuor elementis commentum, rem certe obviam et habere; quæ autem in opinione versantur, variari pinguem, quia hujusmodi corpora in maxima quan- fortasse sed non augeri. titate et mole cernuntur (cui tamen ille potius auc- Habemus et aliud signum, si modo signi appellatio toritatem quam principium dedit; cum Empedoclis in hoc competit : cum potius testimonium sit, imo esset, a quo etiam melius erat positum, quod postea testimoniorum omnium validissimum, hoc est, propriavide a medicis arreptum, quatuor complexionum, am auctorum, quorum fidei vos committitis, confessioquatuor humorum, quatuor primarum qualitatum nem et judicium. Nam et illi ipsi, qui dictaturam conjugationes post se traxit); tanquam malignum et quandam in scientiis invaserunt, et tanta fiducia de infaustum sidus, infinitam, et medicinæ, et complu- rebus pronunciant; tamen per intervalla, cum ad se ribus rebus mechanicis sterilitatem attulisse, dum redeunt, ad quærimonias demum de naturæ subtilihomines, per hujusmodi concinnitates et compen- tate, rerum obscuritate, humani ingenii infirmitate, diosas ineptias sibi satisfieri patientes, nil amplius et similia se convertunt : neque propterea, filii, hæc curant: et vivas et utiles rerum observationes pror- modestiæ aut humilitati, virtutibus in rebus intellecsus omiserunt. Itaque si illud verum, "Ex fructibus tualibus omnium felicissimis, deputetis : non tam eorum,” videtis certe quo res redierit.

faciles, aut boni fueritis : cum contra ista non conAgite vero, filii, et signa ex incrementis capiamus: fessio, sed professio, sive prædicatio ex superbia, certe, si ista doctrina plane instar plantæ a stirpibus invidia, atque id genus affectibus ortum pro certo snis revulsæ non esset, sed gremio et utero naturæ habeat; id enim prorsus volunt, quicquid in scientiis adhæreret, atque ab eadem aleretur; id minime sibi ipsis aut magistris suis incognitum aut intactum eventurum fuisset, quod per annos bis mille jam fuerit, id extra terminos possibiles poni et removeri : fieri videmus, ut scientiæ in eodem fere statu mane- hæc est illa modestia atque humilitas. ant et hæreant, neque augmentum aliquod memora- Itaque pessimo fato res geritur. Nil enim in his bile sumpserint. Poliuntur fortasse nonnunquam ab rerum humanarum angustiis aut ad præsens magis aliquo, et illustrantur, et accommodantur, (dum tamen deploratum, aut in futurum magis ominosum est, interim ab infinitis lacerentur, et deformentur, et quam quod homines ignorantiam etiam ignominiæ inquinentur,) sed utcunque non dilatantur, aut am- (ut nunc fit) eximant; atque artis suæ infirmitatem plificantur. In artibus autem mechanicis contra in natura calumniam vertant: et quicquid ars illa evenire videmus; quæ ut spiritu quodam repletæ sua non attingit, id ex arte scitu aut factu impossivegetant et crescunt, primo rudes, deinde commodæ, bile supponant. Neque sane damnari potest ars, post excultæ, sed perpetuo auctæ: philosophiæ au- cum ipsa judicet; ex hoc fonte haud paucas opinitem et scientiæ intellectus, statuarum more, adoran- ones et placita in philosophia reperiatis, quæ nihil tur et celebrantur, sed non moventur. Quinetiam aliud, quam quæsitam istam, et artificiosam, et in in primo nonnunquam auctore maxime forent: et cognoscendo, et in operando desperationem, ad artis deinceps declinant, et exarescunt.

decus et gloriam perditissimo hoc modo tuendum, Neque vero mirum est ista discrimina inter me- sapiant et foveant. chanicam et philosophiam conspici, cum in illa Hinc schola Academica, quæ acatalepsiam ex singulorum ingenia misceantur, in hac corrumpantur professo tenuit, et homines ad sempiternas tenebras et destruantur. Quod si quis existimet, scientiarum, damnavit. Hinc opinio, quod formæ sive veræ rerum ut rerum cæterarum, esse quendam statum, idque differentiæ inventu impossibiles sunt; ut homines fere in tempus unius auctoris incidere, qui beneficio in atriis naturæ perpetuo obambulent, nec intra patemporis usus, et suæ ætatis princeps, inspectis reli- latium aditum sibi muniant. Hinc positiones illæ quis scriptoribus et judicatis, scientias ipsas absolvat | infirmissimæ, calorem solis et ignis toto genere difet perficiat; quod postquam factum sit, juniores rite ferre, atque compositionem opus hominis, mistionem palmas secundas petere ut hujusmodi auctoris opera opus solius naturæ esse: ne forte ars naturam, ut vel explicent vel digerant, vel pro sui seculi rationes Vulcanus Minervam solicitare aut expugnare tentet palato accommodent et vertant: næ ille majorem aut speret; et compluria hujusmodi, quæ tam ad rebus humanis prudentiam, et ordinem, et felicitatem confessionem tenuitatis propriæ, quam ad repressitribuit, quam experiri fas est, res enim casum recipit, onem industriæ alienæ, pertinent. nisi quod vanitas hominum etiam fortuita in deterius Itaque neutiquam vobis, filii, pro amore et indnldetorquet. Nam vere sic se res habet; postquam gentia nostra consuluero, ut cum rebus non solum scientia aliqua multorum observatione et diligentia, desperatis, sed et desperationi devotis fortunas vesdum alius alia apprehendit, per partes tentata serio tras misceatis. Verum, filii, tempus fugit, dum capti et tractata sit, tum exoriri aliquem mente fidentem, amore et rerum et vestrum circumvectamur, ac omlingua potentem, methodo celebrem, qui corpus unum nia movemus, et initiationem hanc vestram, instar ex singulis pro suo arbitrio efficiat et posteris tradat: Aprilis aut veris cujusdam, ad congelationem omnem plerisque corruptis et depravatis, et cum certissima et obstinationem solvendam et aperiendam esse cuomissione omnium, quæ altiores et digniores con- pimus. templationes exhibere possint, ut opinionum immo- Restat signum certissimum de modis. Modi enim dicarum et extravagantium; et posteri rursus, facili- faciendi sunt, potentia, res ipsæ; et prout bene aut prave institutæ fuerint, ita res et effecta se habent. dem viam, quam nos veluti novam indicamus et sigItaque si modi hujus vestræ philosophiæ condendæ namus, revera iniisse et confecisse, adeo ut actum nec debiti sint nec probabiles, non videmus quam agere videri possimus : certe, filii, hæc de illis cogispem foveatis, nisi credulam et levem. Atque certe, tare non est integrum: formam enim et rationem filii, si obeliscus aliquis magnitudine insignis ad tri- suam inquirendi et ipsi profitenter et scripta eorum umphi fortasse aut hujusmodi magnificentiæ decus imaginem expressam præ se ferunt. Illi enim sta. transferendus esset, atque id homines nudis manibus tim ab inductionibus nullius pretii ad conclusiones tentarent; annon eos helleboro opus habere cogita- maxime generales, tanquam disputationum polos, adretis ? quod si numerum operariorum augerent, atque volabant, ad quarum constantem et immotam veritahoc modo se valere posse confiderent, annon tanto tem reliqua expediebant. Verum scientia constituta, magis ? Quod si etiam delectum adhiberent, et tum demum siqua controversia de aliquo exemplo imbeciliores separarent, et robustis tantum et vigenti. vel instantia mota esset, ut positis suis refragante: bus uti vellent, et hinc demum se voti compotes fore non id agebant ut positum illud emendaretur ; sed præsumerent; aut, ne hoc quidem contenti, etiam posito salvo hujusmodi instantias quæ negotium faartem athleticam consulerent, ac omnes cum manibus ciebant, aut per distinctionem aliquam subtilem et et lacertis et nervis ex arte bene unctis et medicatis sapientem in ordinem redigebant, aut per exceptioadesse juberent; annon prorsus eos dare operam, nem plane (homines non mali) dimittebant. Quod ut cum ratione quadam et prudentia insanirent, si instantiæ aut particularis rei non contradictoria clamaretis ? et tamen simili homines malesano reconciliatio, sed obscuræ ratio quæreretur, eam ad impetu feruntur in intellectualibus, dum intellectum speculationes suas quandoque ingeniose accommodaveluti nudum applicant, et ab ingeniorum vel multi-bant: quandoque misere torquebant: quæ omnis tudine vel excellentia magna sperant, vel etiam dia industria et contentio res sine fundamento nobis vi. lecticis, quæ mentis quædam athletica censeri possit, detur. ingeniorum nervos roborant : neque machinas adhi- Itaque nolite commoveri, quod frequens alicubi bent, per quas vires et singulorum intendantur, et inter nonnulla Aristotelis scripta inveniatur exemomnium coëant.

plorum et particularium mentio. Noveritis enim, Atque ut menti debita auxilia non subministrant, id sero, et postquam decretum fuisset, factum fuisse : ita nec naturam rerum debita observantia prosequun- illi enim mos erat non liberam experientiam consutur. Quid enim dicemus, an nihil aliud est philoso-lere, sed captivam ostentare; nec eam ad veritatis phiam condere, quam ex paucis vulgaribus et obviis inquisitionem promiscuam et æquam, sed ad dictoexperimentis de natura judicium facere ; ac dein rum suorum fidem solicitatam et electam adducere. tota secula in meditationibus volutare ? Atque, filii, Neque rursus tale aliquod vobiscum cogitate, eam, nesciebam nos tam naturæ fuisse familiares, ut ex quam nos tantopere desideramus, differentiarum subtam levi et perfunctoria salutatione ea nobis aut ar- tilitatem in distinctionibus philosophorum scholascana sua patefacere aut beneficia impertire dignare- ticorum haberi, atque adeo elucescere: neque enim tur. Certe nobis perinde facere videntur homines, existimetis ab hac præpostera subtilitate primæ negac si naturam ex longinqua et præalta turri despici- ligentiæ et festinationi et temeritati subventum esse. ant et contemplentur; quæ imaginem ejus quandam, Longe abest, filii, ut hoc fieri possit ; quin, credite seu nubem potius imagini similem, ob oculos po- mihi, quod de fortuna dici solet, id de natura verissinat: rerum autem differentias (in quibus res homi- mum est, eam a fronte capillatam, ab occipitio calvam num et fortunæ sitæ sunt) ob earum minutias et dis

Omnis enim ista sera subtilitas et diligentia, tantiæ intervallum confundat et abscondat. Et postquam verum tempus observationis præterierit, tamen laborant et nituntur, et intellectum tanquam naturam prensare aut captare potest, sed nunquam oculos contrahunt, ejusdemque aciem meditatione apprehendere aut capere. figunt, agitatione acuunt, quinetiam artes argumen- Equidem satis scio, idque vos non ita multo post tandi, veluti specula artificiosa, comparant, ut istius experiemini: postquam veræ et nativæ rerum subtilimodi differentias et subtilitates naturæ mente com- m- tati, et differentiis in experientia signatis et expressis, prehendere et vincere possint. Atque ridicula certe et sensui subjectis, aut saltem per sensum in lucem esset et præfracta sapientia et sedulitas, si quis, ut extractis, paululum insuevistis; continuo subtilitaperfectius et distinctius cerneret, vel turrim con- tem illam alteram disputationum et verborum, quæ scendat, vel specula applicet, vel palpebras adducat, cogitationes vestras non sine magna admiratione occum ei liceat, absque universa ista operosa et strenua cupavit et tenuit, quasi pro re ludicra, et larva quamachinatione et industria, fieri voti compos per rem dam, et incantatione, habituri sitis. facilem, et tamen ista omnia beneficio et usu longe Quare, missis istis philosophiis abstractis, vos et superantem : hoc est, ut descendat et ad res propius ego, filii, rebus ipsis nos adjungamus : neque ad accedat. Atque certe in intellectus usu similis nos sectæ condendæ gloriam animum adjiciamus; sed exercet imprudentia.

utilitatis et amplitudinis bumanæ curam serio susciNeque, filii, postulare debemus ut natura nobis piamus; atque inter mentem et naturam connubium obviam eat: sed satis habemus, si accedentibus no- castum et legitimum (pronuba misericordia divina) bis, idque cultu debito, se conspiciendum det. Quod firmemus; precati etiam Deum, cujus numine et si cui in mentem veniat opinari tale quippiam, etiam nutu hæc fiunt, quique ut hominum et rerum, ita antiquos atque ipsum Aristotelem proculdubio a me- luminum et consolationum pater est, ut ex illo conditationum suarum principio magnam vim et copiam nubio, non phantasiæ monstra, sed stirps heroum, exemplorum sive particularium paravisse, atque ean- quæ monstra domet et extinguat, hoc est, inventa

esse.

salutaria et utilia ad necessitates humanas (quantum | vanitatis nos arguatis antequam rei exitum audiatis,) fieri datur) debellandas et relevandas, suscipiantur. illius enim res gestæ recenti memoria ut portentum Hoc epithalamii votum sit.

accipiebantur. Certe, filii, facultates, artium et scientiarum om- Ita enim loquitur unus ex æmulis oratoribus : nium consensu, aut empiricæ, aut rationales sunt. “ Nos certe vitam humanam non degimus; sed in id Has autem bene commistas et copulatas adhuc vi- nati sumus, ut posteri de nobis portenta prædicent.” dere non licuit. Empirici enim, formicæ more, con- Sed postquam deferbuisset ista admiratio, atque gerunt tantum et utuntur. Rationales autem, ara- homines rem attentius introspexissent, operæ prenearum more, telas ex se conficiunt. Apis ratio tium est animadvertere quale judicium de eo faciat media est, quæ materiam ex floribus tam horti quam scriptor Romanus, " Nil aliud quam bene ausus est agri elicit, sed simul etiam eam propria facultate vana contemnere." It et nos simile quiddam a vertit et digerit. Neque absimile veræ philosophiæ posteris audiemus; postquam emancipati, et sui jam opificium est, quæ ex historia naturali et experi- facti, et proprias vires experti, initia nostra magnis mentis mechanicis præbitam materiam, non in me- intervallis superaverint. In quo sane judicio illud moria integram, sed in intellectu mutatam et subac- recte, nostra nil magni esse: illud non recte, si ausis tam reponit. Itaque hujusmodi mellis cælestia dona tribuant quæ humilitati debentur : humilitati (insperate : neque dicite cum pigro, “ Leo est in via :" quam) et privationi cuidam istius humanæ superbiæ, sed vincula quæ vos præmunt excutite, et vos re- quæ universa perdidit, quæque volucres quasdam cipite.

meditationes loco divinæ in rebus signaturæ conseAtque sane, post virtutem vestram propriam, nihil cravit. Hac enim ex parte revera nobis gratulamur, animos vobis magis addiderit, quam si industriam, et eo nomine felices nos et bene de genere humano et felicitatem, et facinora ætatis nostræ cogitetis. meritos esse existimamus, quod ostendimus, quid Nos nostrum plus ultra antiquorum non ultra haud vera et legitima spiritus humani humiliatio possit. vane opposuimus : nos iidem, contra antiquorum Verum quid nobis ab hominibus debeatur, ipsi videnon imitabile fulmen esse; imitabile fulmen esse, rint; nos certe nos nostraque vobis debemus. minime dementes, sed sobrii, ex novarum machina- Omnibus qui aderant digna magnitudine generis rum experimento et demonstratione, pronuntiamus. et nominis humani oratio visa est, et tamen libertati Quin et cælum ipsum immitabile fecimus. Cæli quam arrogantiæ, propior. Ita autem inter se colenim est, circuire terram : quod et nostræ navigati- loquebantur : se instar eorum esse, qui ex locis ones pervicerunt. Turpe autem nobis sit, si globi opacis et umbrosis in lucem apertam subito exierint, materiati tractus, terrarum videlicet et marium, nos- cum minus videant quam prius; sed cum certa et tris temporibus in immensum aperti et illustrati læta spe facultatis melioris. sint: globi autem intellectualis fines inter veterum Tum ille qui hæc narrabat; Tu vero quid ad ista inventa et angustias steterint.

dicis ? inquit. Grata sunt (inquam) quæ narrasti. Neque parvo inter se nesu devincta et conjugata Atque (inquit) si sunt, ut dicis, grata, si tu forte de sunt ista duo, perlustratio regionum et scientiarum. his rebus aliquid scripseris, locum invenias ubi hæc Plurima enim per longinquas navigationes et pere- inseras, neque peregrinationis nostræ fructus perire grinationes in natura patuerunt, quæ novam sapien- patiaris. Æquum postulas, inquam, neque obliviscar. tiæ et scientiæ humanæ lucem affundere possint, et antiquorum opiniones et conjecturas experimento regere. Eadem duo non ratione solum, sed etiam vaticinio conjuncta videntur. Nam eo prophetæ oraculum haud obscure spectare videtur : ubi de

FRANCISCI BACONI novissimis temporibus loquutus, illud subjungit, “ Multi pertransibunt, et multiplex erit scientia."

APHORISMI ET CONSILIA, ac si orbis terrarum pertransitus sive peragratio, et scientiarum augmenta sive multiplicatio, eidem ætati et seculo destinarentur.

AUXILIIS MENTIS, ET ACCENSIONE LUMINIS NATURALIS. Præsto etiam est imprimendi artificium, veteribus incognitum, cujus beneficio singulorum inventa ful- Homo, naturæ minister et interpres, tantum facit guris modo transcurrere possint, et subito commu- et intelligit, quantum de ordine naturæ opere vel nicari ad aliorum studia excitanda, et inventa mis- mente observaverit; nec amplius novit aut potest. cenda. Quare utendum est ætatis nostræ præroga- Manus hominis nuda, quantumvis robusta et contiva, neque committendum, ut, cum hæc tanta vobis stans, ad opera pauca et facile sequentia sufficit : adsint, vobis ipsi desitis. Nos autem, filii, ab ani- eadem, ope instrumentorum, multa et reluctantia morum vestrorum præparatione auspicati, in reliquis vincit. Similis est et mentis ratio. vobis non deerimus. Probe enim novimus tabellas Instrumenta manus, motum aut cient aut regunt; mentis a tabellis communibus differre. In jis non et instrumenta mentis intellectui aut suggerunt aut alia inscripseris, nisi priora deleveris; in illis priora cavent. ægre deleveris, nisi nova inscripseris.

Super datam materiæ basim naturam quamvis Itaque rem in longum non differemus: illud itidem imponere, intra terminos possibiles, intentio est huvos monentes, ne tanta vobis de nostris inventis pol. manæ potentiæ. Similiter dati effectus in quovis liceamini, quin meliora a vobis ipsis speretis. Nos subjecto causas nosse, intentio est humanæ scientiæ: enim Alexandri fortunam nobis spondemus, (neque quæ intentiones in idem coincidunt. Nam quod in

[ocr errors]

DE

sessus.

contemplatione instar causæ est, in operatione instar mente observabit, ipse interim naturæ legibus obmedii est.

Qui causam alicujus naturæ, veluti albedinis aut 2. Terminus itaque humanæ potentiæ ac scientia caloris, in certis tantum subjectis novit, ejus scientia in dotibus, quibus ipse præditus est a natura ad imperfecta est. Et qui affectum super certam tan- movendum et percipiendum, tum etiam in statu re. tum materiam ex iis, quæ sunt susceptibiles, indu- rum præsentium. Ultra enim has bases illa instrucere potest ; ejus potentia pariter est imperfecta. menta non proficiunt.

Qui causas naturæ alicujus in aliquibus subjectis 3. Dotes hæ per se tenues et ineptæ, rite tamen tantum novit, is efficientem aut materiatam causam et ordine administratæ tantum possunt, ut res a novit, quæ causæ fluxæ sunt, et nihil aliud, quam sensu et actu remotissimas judicio et usui coram vehicula et causæ formam deferentes. Qui autem sistant, majoremque et operum difficultatem et sciunitatem naturæ in materiis dissimillimis compre- entiæ obscuritatem superent, quam quis adhuc optare hendit, is formas rerum novit.

didicerit. Qui efficientes et materiatas causas novit, is jam- 4. Una veritas, una interpretatio : sensus autem pridem inventa componit aut dividit, aut transfert obliquus, animus alienus, res importuna ; ipsum taaut producit; etiam ad nova inventa in materia ali- men interpretationis opus magis declinans quam quatenus simili et præparata pertingit: terminos difficile. rerum altius fixos non movet. Qui formas novit, is quæ adhuc facta non sunt,

DE IMPEDIMENTIS INTERPRETATIONIS. qualia nec naturæ vicissitudines, nec experimentales 5. Quisquis dubitationis impos, et asserendi avi. industriæ unquam in actum produxissent, neque dus, principia demum statuet probata (ut credit) cogitationem humanam subitura fuissent, detegit et concessa et manifesta, ad quorum immotam veritaeducit.

tem cætera ut pugnantia vel obsecundantia recipiet Eadem est veritatis et potestatis via et perfectio ; vel rejiciet, is res cum verbis, rationem cum insania, hæc ipsa ut formæ rerum inveniantur ; ex quarum mundum cum fabula commutabit, interpretari non notitia sequitur contemplatio vera et operatio libera. poterit.

Formarum inventio simplex est et unica, quæ 6. Qui omnem rerum distinctionem, quæ in conprocedit per naturarum exclusionem sive rejectionem. stitutis vulgo speciebus, vel etiam inditis nominibus Omnes enim naturæ, quæ aut data natura præsente elucescit, non miscuerit, confuderit, et in massam absunt, aut data natura absente adsunt, ex forma redegerit, non unitatem naturæ, non legitimas rerum non sunt; atque post rejectionem aut negationem lineas videbit, non interpretari poterit. completam, manet forma et affirmatio.

Exempli

7. Qui primum et ante alia omnia animi motus gratia, si caloris formam inquiras, et aquam calen- humani penitus non explorarit, ibique scientiæ meatem invenias, nec lucidam, rejice lumen: si aëremtus et errorum sedes accuratissime descriptas non tenuem invenias, nec calidum, rejice tenuitatem. Hoc habuerit, is omnia larvata et veluti incantata repebreve dictu est; sed longo circuitu ad hoc pervenitur. riet, fascinum ni solverit, interpretari non poterit.

Prolatio verborum contemplativa aut operativa re 8. Qui in rerum obviarum et compositarum caunon differunt. Cum enim hoc dicis, lumen non est sis exquirendis, veluti flammæ, somnii, febris, versaex forma caloris ; idem est si dicas : in calore pro- bitur, nec se ad naturas simplices conferet, ad istas ducendo non necesse est, ut etiam lumen producas. primo, quæ populari ratione tales sunt; deinde etiam [Reliqua non erant perfecta.]

ad eas, quæ arte ad veriorem simplicitatem reductæ

sunt et veluti sublimatæ, is fortasse si cætera non Neque hæc numine nostro eunt. Tu, Pater, con- peccat, addet inventis quædam non spernanda, et in. versus ad opera, quæ fecerunt manus tuæ, vidisti ventis proxima. Sed nil contra majores rerum sequod omnia essent bona valde : homo autem conver- cularitates movebit, nec interpres dicendus erit. sus ad opera, quæ fecerunt manus suæ, vidit quod omnia essent vanitas et vexatio spiritus. Itaque si

DE MORIBUS INTERPRETIS. in operibus tuis sudabimus, facies nos gratulationis 9. Qui ad interpretandum accesserit, ita se comtuæ et sabbati tui participes. Supplices rogamus paret et componat; sit nec novitatis, nec consuetuut hæc mens nobis constet ; atque ut per manus nos- dinis, vel antiquitatis sectator, nec contradicendi lie tras familia humana novis eleemosynis tuis dotetur. centiam, nec auctoritatis servitutem amplectatur. Hæc æterno amori tuo commendamus, per Jesum Non affirmandi sit properus, nec in dubitationem nostrum, Christum tuum, nobiscum Deum.

solutus, sed singula gradu quodam probationis insignita provehat. Spes ei laboris, non otii auctor sit; res non raritate, difficultate, aut laude, sed veris momentis æstimet. Privata negotia personatus admi

nistret, rerum tamen provisus subvenerans. Erro DE INTERPRETATIONE NATURÆ

rum in veritates, et veritatum in errores subingressus

prudenter advertat, nihil contemnens aut admirans. SENTENTIÆ XII.

Naturæ suæ commoditates norit. Naturæ aliorum DE CONDITIONE HOMINIS.

morem gerat, cum nemo lapidi impingenti succenseat.

Uno veluti oculo rerum naturas, altero humanos usus 1. Homo, naturæ minister et interpres, tantum pererret. Verborum mixtam naturam et juvantenti facit aut intelligit, quantum de naturæ ordine re vel et nocumenti imprimis participem distincte sciat. Artem inveniendi cum invento adolescere statuat. hæc non ante hoc tempus in conspectum se dedisse Sit etiam in scientia, quam adeptus est, nec occul- aio, an tibi compertum est quantum omni antiqui. tanda nec proferenda vanus, sed ingenuus et prudens: tati, vel omnibus in regionibus, vel etiam singulis tradatque inventa non ambitiose aut maligne, sed hominibus innotuerit ? Sed fere assentior tibi, fili, modo primum maxime vivaci et vegeto, id est, ad teque altius manu ducam. Non dubitas quin si injurias temporis munitissimo, et ad scientiam propa- homines non forent, multa eorum, quæ arte (ut gandum fortissimo, deinde ad errores pariendos in- loquuntur) facta sunt, defutura fuissent, ut statuam nocentissimo, et ante omnia, qui sibi legitimum marmoream, stragulam vestem. Age vero et homilectorem seponat.

nes, an non habent et ipsi suos motus, quibus ob

temperant ? sane, fili, magis subtiles, et difficilius a DE OFFICIO INTERPRETIS.

scientia comprehensos, sed æque certos. Profecto, 10. Ita moratus et comparatus interpres ad hunc inquies, homines voluntati parent. Audio, sed hoc modum procedat. Conditionem hominis reputabit, nihil est. Qualis causa est fortuna in universo, impedimenta interpretationis removebit, tum ad opus talis est voluntas in homine. Si quid ergo nec sine accinctus historiam parabit et ordinatas chartarum homine producitur, et jacet etiam extra hominis vias, sequelas, unaque usus, co-ordinationes, occurrentias an non nihilo æquale est ? Homo etiam in quædam et schedulas instituet. Rerum solitudinem et sui veluti occurrentia impingit, alia fine præviso et mesimilitudinem repræsentabit. Quin et rerum delec- diis cognitis exsequitur. Mediorum tamen notitiam tum habebit, quæque maxime primitivæ sunt vel in- ex obviis sumit. Quo igitur in numero reponentur stantes, id est, vel rerum aliarum inventioni, vel ea, quæ nec effectum obvium, nec operationis modum humanis necessitatibus præcipue conducunt, præor- et lucem ex obviis sortiuntur. Talia opera Epistedinabit. Instantiarum etiam præeminentias obser- mides vocantur, id est, scientiæ filiæ, quæ non alias vabit, quæ ad operis compendium plurimum possunt. in actum veniunt, quam per scientiam et interpreAtque ita instructus re-ordinationes demum, et char- tationem meram, cum nihil obvii contineant. Inter tas novellas, ac ipsam interpretationem facilem jam hæc autem et obvia quot gradus numerari putas? et sponte sequentem, imo mente fere præreptam, Tene, fili, et obsigna. mature et feliciter aggredietur et perficiet. Quod 12. Postremo loco tibi consulo, fili, quod facto ubi fecerit, continuo veros, æternos, et simplicissimos imprimis opus est, hoc est ut mente illuminata et naturæ motus, ex quorum ordinato et calculatissimo sobria interpretationem rerum divinarum et natura. progressu infinita hæc tum præsentis, tum omnis lium distinguas, neve has ullo modo inter se comævi varietas emergit, pura et nativa luce videbit et mitti patiare. Satis erratum est in hoc genere. numerabit. Interimque ab initio operis humanis Nihil hic nisi per rerum inter se similitudines addisrebus multa et incognita, veluti fænus, assidue reci- citur: Quæ licet dissimillimæ videantur, premunt pere non omittet. Sed hinc denuo totus in huma- tamen similitudinem germanam interpreti notam. nos usus rerumque præsentium statum conversus et Deus autem tibi tantum similis est absque tropo. intentus, omnia diversa via et ad actionem ordinabit Quare nullam ad ejus cognitionem hinc lucis suffiet disponet. Naturis secretissimis alias declarato- cientiam exspecta. Da fidei, quæ fidei sunt. rias, et absentissimis alias superinductorias assignabit. Et deinde tandem veluti altera natura plerum

CAPUT I. quitates condet, quarum errores pro monstris sint, salva etiam tamen sibi artis prærogativa.

TRADENDI MODUS LEGITIMUS.*

DE PROVISU RERUM.

Reperio, fili, complures in rerum scientia, quam 11. Tu autem spe et studio languidis hæc hauris, sibi videntur adepti, vel proferenda, vel rursus occulfili, mirarisque si tanta supersit operum fructuosis- tanda neutiquam e fide sua ac officio se gerere. simorum et prorsus incognitorum ubertas, ea non Eodem damno, licet culpa fortasse minore, peccant antehac, aut jam subito esse inventa, simul etiam, et illi, qui probe quidem morati, sed minus prudencujusmodi ea sint, nominatim requiris, visque tibi tes sunt, nec artem ac præcepta tenent, quo quæque aut immortalitatem, aut indolentiam, aut voluptatem modo sint proponenda. Neque tamen de hac tratransportantem promitti. Verum tu tibi largire, fili, dentium scientias sive malignitate sive inscitia quespemque ex scientia aucupabere, ut ex ignorantia rela est instituenda. Sane si rerum pondera docendi desperationem cæpisti. An etiam arte adoptandum imperitia fregissent, non immerito quis indignetur. est opus ? At dubitationi tuæ, quoad licet, satis- Rerum vero ineptiis docendi importunitatem vel jure faciam, moremque tibi geram. Quod hæc subito deberi existimandum est. Ego autem longe ab his nota sint, nil mirum, fili. Scientia celeris, tempus diversus te impertiturus, non ingenii commenta, nec tardi partus est. Etiam nobilia, quæ ante hæc in- verborum umbras, nec religionem admistam, nec obventa sunt, non luce prioris cognitionis sensim, sed servationes quasdam populares, vel experimenta casu (ut loquuntur) affatim inventa sunt. In me- quædam nobilia in theoriæ fabulas concinnata ; sed chanicis autem est quædam rei jam inventæ exten- revera naturam cum fætibus suis tibi addicturus et sio, sed novæ inventionis nomen non meretur. Non mancipaturus, num videor dignum argumentum præ longum, fili, sed ambiguum est iter. Quod autem manibus habere, quod tractandi vel ambitione, vel • Impriori editione caput istud sic inscribitur:

1. “ Perpolitio et applicatio mentis." “ Temporis partus masculus,” sive “ De interpretatione 2. “ Lumen naturæ; seu formula interpretationis." naturæ,” lib. iii.

3. “Natura illuminata; sive veritas rerum."

m

« ͹˹Թõ
 »